01.11.2022
01.11.2022

«Цішка Гартны і Зміцер Жылуновіч існавалі як быццам асобна». Старонкі жыцця беларускага пісьменніка

logo
Асобы i лёсы
0
Памер шрыфта:
  • A
  • A
  • A

У гісторыі беларускай літаратуры творчая спадчына Цішкі Гартнага – паэта, празаіка, публіціста, літаратурнага крытыка – цікавая старонка. Сёлета ў лістападзе адзначаюць 135-годдзе з дня нараджэння літаратурнага дзеяча.

Дэталі біяграфіі

Цішка Гартны (літаратурны псеўданім Дзмітрыя Фёдаравіча Жылуновіча) нарадзіўся 4 лістапада (23 кастрычніка па старым стылі) 1887 года ў мястэчку Капыль Слуцкага павета. Бацька яго парцаваў гарбаром, маці – падзёншчыцай. Запаветнай марай гэтых простых людзей стала адукацыя сына. Ад бацькі Зміцер навучыўся добра чытаць па-стараславянску. Пазней ён стаў вучыцца ў «дэрактараў», многа і прагна чытаў. У 1905 г. скончыў Капыльскае двухкласнае вучылішча.

Яшчэ ў вучылішчы Ц. Гартны захапляўся дзейнасцю капыльскіх сацыял-дэмакратаў, быў актыўным чытачом іх бібліятэкі. Сярод прачытаных ім кніг былі творы Нікіціна і Някрасава, Чэхава і Надсана, Пісарава і Міхайлоўскага, Талстога і Горкага. У гэты час юнак спрабуе свае літаратурныя сілы і піша вершы і апавяданні на рускай мове.

У 1906 г. Жылуновіч працуе гарбаром – пасадчыкам і становіцца актыўным удзельнікам рэвалюцыйных выступленняў рабочых і сялян Капыля. Яго выбіраюць членам камітэта сацыял- дэмакратычнай арганізацыі – адказным за культурна – асветніцкую работу сярод моладзі. За яго дзейнасцю пільна сачыла паліцыя і не раз рабіла вобыскі на кватэры.

 

Спроба маладога рабочага паступіць у Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю скончылася няўдачаю; ён не быў прыняты з-за «палітычнай ненадзейнасці». Нягледзячы на цяжкую працу, ен шмат чытае, піша апавяданні, вершы, вядзе дзённікі . У двух дзённіках гэтага часу («Дневник рабочего» і «Дневник посадчика») чытаем пра жудасныя ўмовы працы рабочых у прыватных гарбарных майстэрнях. Пазней гэтыя дзённікі паслужылі Гартнаму каштоўным матэрыялам для напісання шэрагу твораў.

Цішка Гартны

Літаратурную дзейнасць Цішка Гартны распачаў у 1906 годзе, аднак першыя публікацыі адносяцца да пачатку 1909 года, калі на старонках беларускай газеты «Наша ніва» быў апублікаваны яго верш «Абяздолены», прысвечаны Янку Купалу. Праз чатыры гады выйшла ў свет кніга Гартнага «Песні» (Пецярбург, 1913), асобныя яго творы друкаваліся ў бальшавіцкіх газетах «Зорка» і «Праўда».

Рэвалюцыйная барацьба 1905–1907 гг., у якой малады паэт-рабочы прыняў непасрэдны ўдзел, абумовіла кірунак і тэматыку яго творчасці. Значную ролю ў фарміраванні эстэтычных поглядаў Цішкі Гартнага адыгралі творы Янкі Купалы і Якуба Коласа, а таксама традыцыі рускай рэвалюцыйна-дэмакратычнай і рабочай паэзіі. Актыўныя адносіны да рэчаіснасці, пратэст супраць усялякіх праяў прыгнёту, заклік да вызваленчай барацьбы, аптымізм і вера ў сілы народа, паэтызацыя чалавека працы – усе гэтыя асаблівасці твораў зборніка «Песні» паказваюць на пераемную сувязь паэзіі Гартнага з творчасцю выдатных прадстаўнікоў беларускай літаратуры Янкі Купалы і Якуба Коласа.

Вырываў зубы без анэстэзіі і не любіў пісаць алоўкам. Нечаканыя факты пра Якуба Коласа

Цішка Гартны выступаў як паэт, празаік, драматург, публіцыст, крытык, даследчык гісторыі беларускай літаратуры. Заснавальнік працоўнай тэматыкі ў нацыянальнай паэзіі і прозе.

Значным творам Гартнага з'яўляецца раман «Сокi цалiны» (напісаны ў 1914–1929 гг., выдадзены ў 1922–1930 гг.). Гэты твор — новая старонка беларускай прозы ў жанравых адносінах. Ён быў першай удалай спробай асэнсавання жыццёвага матэрыялу, звязанага з рэвалюцыйнымі падзеямі. Пісьменнік сваім раманам увёў у нацыянальную беларускую літаратуру новага героя — прадстаўніка рабочага класа, паказаў жыццё горада, завадскія будні, побыт перадрэвалюцыйнага мястэчка з яго дамабудаўскімі норавамі.

Нараўне з нарысамі і апавяданнямі з жыцця працоўнага класа Цішка Гартны ў пачатку 30-х гадоў напісаў некалькі твораў, прысвечаных будаўніцтву новай вёскі, калектывізацыі (аповесць «Зялёны шум», раман «Перагуды»).

Варта таксама адзначыць той факт, што Гартны адным з першых у беларускай літаратуры выступіў з апавяданнямі на антыфашысцкую тэму, паказаў рэвалюцыйную барацьбу рабочага класа і інтэлігенцыі Германіі («Смерць Германа Васэрмана» 1930 г. і інш.). Дзмітрый Фёдаравіч Жылуновіч з'яўляецца аўтарам 70 навуковых прац, у тым ліку 5 манаграфій.

Беларускі пісьменнік і публіцыст Ян Скрыган гаварыў, што Цішка Гартны і Зміцер Жылуновіч існавалі як быццам асобна. Цішка Гартны быў стройным, высокім, з пявучым голасам. Але ў ролі Зміцера Жылуновіча паэт ператвараўся ў строгага грузнага мужчыну з цяжкім позіркам, які прызвычаіўся, каб яго слухаліся. Ва ўяўленні многіх сяброў Жылуновіч раздвойваўся на паэта і палітыка.

Арышт і вечасць

Цішка Гартны 2 фота

У 1931 годзе Жылуновіча раптоўна выключаюць з ВКП(б) з фармуліроўкай «за сувязь з… нацдэмаўскімі і фашысцкімі элементамі». Неверагодна, але грамадская дзейнасць паэта была неадназначна ўспрынята саратнікамі па партыі.

15 лicтaпaдa 1936 г. Цiшкa Гapтны быў apыштaвaны opгaнaмi HKУC. У Miнcкaй тypмe ягo жopcткa кaтaвaлi, выбiвaючы «пaтpэбныя» cпeцopгaнaм пaкaзaннi i пpызнaннi. Быў aб’яўлeны пcixiчнa xвopым. Пepaвeдзeны ў Maгiлёўcкyю пcixiятpычнyю лячэбнiцy. Пaвoдлe aфiцыйнaй вepcii, пaмёp aд гaнгpэны лёгкix. Пa iншыx звecткax – cкoнчыў жыццё caмaгyбcтвaм. Рэабілітаваны паэт быў двойчы: у грамадзянска-прававых адносінах у 1955 годзе, цалкам – толькі ў 1987-м.

Так завяршыўся жыццёвы і творчы шлях Цішкі Гартнага. Але і дагэтуль радкі, напісаныя ім, захоўваюць гістарычную і духоўную памяць беларускага народа і здольны абуджаць лепшыя грамадзянскія пачуцці.

Сёння імем Жылуновіча названы дзве вуліцы: у Капылі і ў Мінску (акрамя гэтага, у прыгарадзе Мінска, у пасёлку Малы Трасцянец, ёсць вуліца Цішкі Гартнага). Устаноўлены памятныя дошкі на яго капыльскім доме, а таксама на будынку на перасячэнні вуліц Леніна і Карла Маркса ў Мінску, дзе ён жыў некаторы час. І галоўнае, нам засталіся яго творы, у якіх – адлюстраванне часу і яго думак.

Пошук адказаў на вострыя пытанні. Рэцэнзія на паэму «Нарач» Максіма Танка

Матэрыялы на сайце bel.24health.by носяць інфармацыйны характар і прызначаныя для адукацыйных мэтаў. Інфармацыя не павінна выкарыстоўвацца ў якасці медыцынскіх рэкамендацый. Ставіць дыягназ і прызначае лячэнне толькі ваш урач. Рэдакцыя сайта не нясе адказнасці за магчымыя негатыўныя наступствы, якія ўзніклі ў выніку выкарыстання інфармацыі, размешчанай на сайце bel.24health.by

0

Глядзіце таксама